ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి పితామహుడిగా ఖ్యాతిగాంచిన **గురజాడ అప్పారావు** (1861-1915) ఒక బహుముఖ ప్రతిభాశాలి. వీరు కవి, నాటకకర్త, పత్రికాప్రవర్తకుడు, సామాజిక సంస్కర్త, అనువాదకుడు మరియు విద్యావేత్తగా తెలుగు సంస్కృతికి అమూల్యమైన కృషి చేసారు.
**ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య:**
గురజాడ అప్పారావు 21 సెప్టెంబర్ 1861న విశాఖపట్నంలో జన్మించారు. వీరి తండ్రి వెంకటరామాచార్యులు సంస్కృత పండితుడు, తల్లి సుబ్బమ్మ. బాల్యం మరియు ప్రారంభ విద్య విశాఖపట్నంలోనే జరిగింది. తరువాత మద్రాసు క్రిస్టియన్ కళాశాలలో చదివి, 1882లో బి.ఏ. పట్టభద్రులయ్యారు. అదే సంవత్సరం మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో గణిత ఉపన్యాసకులుగా చేరి, తరువాత విజయనగరం మహారాజా కళాశాలలో (ఇప్పటి ఎ.ఎన్.కళాశాల, విశాఖపట్నం) ఆంగ్లం మరియు గణితం అధ్యాపకులుగా పనిచేశారు.
**సాహిత్యిక రచనలు మరియు కృషి:**
గురజాడ సాహిత్య ప్రస్థానానికి మూలం **”దశరథ నందన చరిత్ర”** (దశరథరాజు మరియు అతని కుటుంబం కథ). ఈ పద్యకావ్యం వారి విద్యార్థి దశకంలోనే రచించబడింది. “స్వరాజ్యకాంక్ష”, “స్వాతంత్ర్య గీతం” వంటి దేశభక్తి గీతాలు వారి ప్రగతిశీల దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.
ఆధునిక తెలుగు నాటక రచనకు వారు ఆద్యుడు. **”కన్యాశుల్కం”** (1892) నాటకం అనాదిగా సమాజంలో నెలసిన అనాచారాలైన ముసలి వ్యక్తులకు బాలికల వివాహం, వరకట్న వ్యవస్థపై తీవ్రమైన వ్యాఖ్యానం చేసింది. ఇది తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక మైలురాయి. “ప్రొద్దుటి పూలు”, “సాంఘిక చిత్రమాల” వంటి వ్యంగ్య కవితల ద్వారా సమస్యలను ఎత్తిచూపారు.
**సామాజిక, సాంస్కృతిక సంస్కరణ:**
గురజాడ మూఢనమ్మకాలు, జాతిభేదాలు, స్త్రీవిద్యాభావం వంటి సామాజిక దురాచారాలను వ్యతిరేకించారు. స్త్రీల స్వాతంత్ర్యం, విద్యపై ప్రత్యేకంగా ఒత్తిడి ఇచ్చారు. “కన్యాశుల్కం” ద్వారా స్త్రీలు ఆర్థికంగా, సామాజికంగా స్వాతంత్ర్యం పొందాలని వాదించారు. వారు ప్రగతిశీల ఆలోచనలు కలిగిన “హితకారిణీ సమాజం” స్థాపనలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
**పత్రికారంగంలో:**
గురజాడ తన సామాజిక, సాంస్కృతిక సందేశాలను విస్తరించడానికి పత్రికలను మాధ్యమంగా ఉపయోగించారు. “సారస్వతీ”, “జగన్మిత్ర”, “గయ్యాళి” వంటి పత్రికలకు వారు సంపాదకత్వం వహించి, తీవ్రమైన వ్యాసాలు, వ్యంగ్య రచనలు ప్రచురించారు.
**భాషా సేవ:**
వారు “విశ్వబాంధవ్య” వంటి అనేక సాహిత్య సమావేశాలను నిర్వహించారు. మాధవదేశపు జయదేవ రచించిన “గీతగోవిందం”ను తెలుగులోకి అనువదించారు.
**వారసత్వం:**
గురజాడ అప్పారావు 30 నవంబర్ 1915న విశాఖపట్నంలో మరణించారు. ఆధునిక తెలుగు భాష, సాహిత్య రూపకల్పనలో వారి కృషి అమూల్యమైనది. వారి రచనలు తెలుగు సాహిత్యంలో క్లాసిక్స్గా నిలిచి, సామాజిక మార్పు కోసం ప్రేరణనిస్తాయి. విశాఖపట్నంలోని వారి నివాసం “గురజాడ గృహం” ఇప్పుడు సంగ్రహాలయంగా పరిరక్షించబడింది.
సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, గురజాడ అప్పారావు తెలుగు సాహిత్యాన్ని సంప్రదాయ బంధాల నుండి విడిపించి, ఆధునికత వైపు నడిపించిన మార్పుకు నాంది పలికిన మేధావి. సాహిత్యం సామాజిక బాధ్యత కలిగి ఉండాలనే వారి తత్వం ఇప్పటికీ సాహిత్యకారులకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తోంది.